دانشگاه رازی مطالعات سیاسی بین النهرین 2821-2444 4 3 2025 11 22 Examining the Mazdakite Movement within the Framework of the Iranian Cosmological Model بررسی جنبش مزدکیه در چارچوب الگوی کیهان شناسی ایران 433 465 4078 10.22126/mps.2025.12709.1087 FA محمدتقی قزلسفلی دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. 0000-0003-1090-1550 علیرضا شریفی کارشناسی ارشد گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. 0009-0002-0884-3056 Journal Article 2025 08 30 The Mazdakite movement was one of the most significant and controversial socio-religious events of the Sasanian era, challenging the foundations of Zoroastrian cosmology and confronting the political structure and legitimacy of the time. This article, through an analytical approach, examines the conflict between Mazak's teachings and concepts such as Asha (cosmic order) and khvarenah (divine glory), showing that Mazak's ideas aimed not only at economic justice but also at a fundamental transformation of Iran’s religious and social order. Mazak's promotion of communal ownership of property and women led to the weakening of the family institution, private ownership, and social hierarchy, ultimately destabilizing the spiritual unity of society and the legitimacy of its power structures. Although the movement is initially viewed as a voice for the oppressed and lower classes, in practice, its consequences included the collapse of long-standing social norms, moral and political instability, and the erosion of legitimizing institutions. The harsh suppression of the movement by Khosrow I Anushirvan was not merely a political act, but an effort to restore sacred order and preserve the integrity of the Sasanian state. Analysis of historical sources and the perspectives of later Iranian thinkers reveals that opposition to Mazak was primarily rooted in the defense of social cohesion, the sanctity of the family institution, and the continuity of religious-political legitimacy. This article seeks to move beyond simplistic interpretations and offers a multilayered and realistic portrayal of the nature, motivations, and consequences of the Mazdakite movement. It demonstrates why, in the eyes of the Sasanian establishment, Mazak's teachings were not seen as reformist, but rather as a threat to the existing order. جنبش مزدکیه، یکی از پدیده‌های مهم و مناقشه‌برانگیز تاریخ ایران عصر ساسانی است که هم از منظر اجتماعی و اقتصادی و هم از جهت مشروعیت‌زدایی از نظم کیهان‌شناختی زرتشتی، نقشی اساسی در تحولات آن دوره ایفا کرده است. این مقاله با رویکردی انتقادی و تحلیلی، می‌پرسد در بستر کیهان‌شناسی ایرانی، چه نقدی بر آموزه‌های مزدکیه وارد است؟ در پاسخ، نشان داده می‌شود که اندیشه‌های وی و پیروانش در تقابل بنیادین با مفاهیمی چون «اشه» (نظم کیهانی) و «فرّه کیانی» قرار داشته‌اند. مزدک با ترویج ایده‌هایی چون اشتراک اموال و زنان، ساختار خانواده، مالکیت و نظام طبقاتی را تضعیف و نظم اجتماعی و دینی زمانه را با چالش جدی مواجه کرد. اگرچه در نگاه نخست، آموزه‌های مزدک در حمایت از محرومان و توده‌های فرودست تفسیر می‌شود، اما در عمل، این جنبش به فروپاشی هنجارهای دیرپای جامعه، بی‌ثباتی سیاسی و اخلاقی، و تضعیف نهادهای مشروعیت‌بخش منجر شد. جنبش مزدکیه نه صرفاً خواهان عدالت اقتصادی، بلکه تجدیدنظر رادیکال در بنیان‌های دینی و فلسفی جامعه ایرانی بود. آموزه‌های او وحدت معنوی جامعه، ساختار سلسله‌مراتبی قدرت و مرزهای اخلاقی سنتی را درهم شکست. سرکوب شدید این جنبش توسط خسرو انوشیروان، نه فقط اقدامی سیاسی، بلکه در چارچوب کیهان‌شناسی ایرانی، تلاشی برای بازگرداندن نظم مقدس و حفظ کیان دولت ساسانی تلقی شد. واکاوی اسناد تاریخی و تحلیل نگرش اندیشمندان متأخر نشان می‌دهد که بسیاری از مخالفت‌ها با مزدک، نه از سر تعصب طبقاتی، بلکه در دفاع از انسجام اجتماعی، تقدس نهاد خانواده و تداوم مشروعیت دینی-سیاسی صورت گرفت. مقاله حاضر با عبور از خوانش‌های ساده‌انگارانه، تصویری واقع‌بینانه و چندلایه از ماهیت، انگیزه‌ها و پیامدهای جنبش مزدکیه ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد چرا آموزه‌های مزدک در چشم نظام ساسانی نه اصلاح‌طلبانه، بلکه نوعی هرج‌ومرج تلقی شد و سرنوشتی سخت برای او و پیروانش رقم زد. https://mps.razi.ac.ir/article_4078_a6f735469235bc97146482c47e0b99bc.pdf