Examining the Mazdakite Movement within the Framework of the Iranian Cosmological Model

Document Type : Original Article

Authors

1 Associate Prof of Political Science Department of Political Science University of Mazandaran Babolsar.Iran

2 Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar Iran.

Abstract

The Mazdakite movement was one of the most significant and controversial socio-religious events of the Sasanian era, challenging the foundations of Zoroastrian cosmology and confronting the political structure and legitimacy of the time. This article, through an analytical approach, examines the conflict between Mazak's teachings and concepts such as Asha (cosmic order) and khvarenah (divine glory), showing that Mazak's ideas aimed not only at economic justice but also at a fundamental transformation of Iran’s religious and social order. Mazak's promotion of communal ownership of property and women led to the weakening of the family institution, private ownership, and social hierarchy, ultimately destabilizing the spiritual unity of society and the legitimacy of its power structures. Although the movement is initially viewed as a voice for the oppressed and lower classes, in practice, its consequences included the collapse of long-standing social norms, moral and political instability, and the erosion of legitimizing institutions. The harsh suppression of the movement by Khosrow I Anushirvan was not merely a political act, but an effort to restore sacred order and preserve the integrity of the Sasanian state. Analysis of historical sources and the perspectives of later Iranian thinkers reveals that opposition to Mazak was primarily rooted in the defense of social cohesion, the sanctity of the family institution, and the continuity of religious-political legitimacy. This article seeks to move beyond simplistic interpretations and offers a multilayered and realistic portrayal of the nature, motivations, and consequences of the Mazdakite movement. It demonstrates why, in the eyes of the Sasanian establishment, Mazak's teachings were not seen as reformist, but rather as a threat to the existing order.

Keywords

References

آقایی، سید مجتبی. (1380). «مزدک؛ اصلاح‌طلبی و فروپاشی». هفت آسمان، 3(12-13)، 131-168. https://haftasman.urd.ac.ir/article_73478.html
ابن‌اثیر، علی بن محمد. (1371). الکامل فی التاریخ، ترجمۀ عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران: مؤسسۀ مطبوعات علمی.
احمدوند، شجاع؛ اسلامی، روح‌الله. (1396). اندیشۀ سیاسی در ایران باستان، تهران: سمت.
احمدوند، شجاع؛ بردبار، احمدرضا. (1395). «فیلسوف‌شاه افلاطونی و شاه آرمانی در ایران باستان». پژوهش‌های راهبردی سیاست، 5(18)، 9-33. https://doi.org/10.22054/qpss.2016.6796
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم؛ مهرافروز، ناهید. (1392). «بررسی آرای تاریخ یعقوبی در باب مانی و مانویت». پژوهش‌نامۀ تاریخ، 6(2)، 21-36. https://hlit.sbu.ac.ir/article_98783.html
اکبری، محمدرضا. (۱۳۸۷). جنبش مزدک و تأثیر آن بر تحولات اجتماعی ایران دورۀ ساسانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
باوندپور، محمدرضا؛ یوسف‌جمالی، محمدکریم؛ جدیدی، ناصر؛ اعرابی هاشمی، شکوه‌السادات. (1401). «بررسی تطبیقی آموزه‌ها و کارکردهای اجتماعی و سیاسی دو آیین مهر و زرتشت». پژوهش‌نامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(12)، 2002-2018. https://jou.spsiran.ir/article_158302.html
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. (۱۳۴۱). تاریخ بلعمی، به کوشش محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات زوار.
بهرامان، فرخ‌مرد. (1391). مادیان هزار دادستان، ترجمه و تحقیق سعید عریان، تهران: انتشارات علمی.
پولادی، کمال. (1397). در سودای نظام داد، جهان‌شناسی ایرانی و اندیشۀ سیاسی، تهران: نشر مرکز.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد. (۱۳85). غررالسیر و مکارم‌الاخلاق، ترجمۀ بدرالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
حکیمی‌فر، خلیل؛ اسکندری، حمید. (1400). «اصل بنیادین اشه خاستگاه تعالیم اخلاقی ایرانیان باستان». پژوهش‌های اخلاقی، 11(4)، 35-60. https://www.magiran.com/p2278322
حیدری، احمد. (1397). «چگونگی به قدرت رسیدن داریوش و کشته شدن کوروش، کمبوجیه و بردیا». پژوهش‌نامۀ تاریخ، 13(50) 87-98. https://journals.iau.ir/article_546221.pdf
خلیلی، مژگان؛ کلباسی اشتری، حسین. (1395). «وجه وجودی شر در آثار مانی: تبیین و سنجش». پژوهش‌نامۀ الهیات تطبیقی، 7(16)، 19-36. https://coth.ui.ac.ir/article_20767.html
خواندمیر، غیاث‌الدین بن حمام‌الدین. (1380). تاریخ حبیب‌السیر، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
دریایی، تورج. (1398). عدالت اجتماعی در ایران باستان، تهران: نشر نی.
دکره، فرانسوا. (1380). مانی و سنت مانوی، ترجمۀ عباس باقری، تهران: فرزان روز.
دینوری، ابوحنیفه. (1384). اخبارالطوال، ترجمه و تحقیق غلامرضا طباطبایی‌مجرد، تهران: نشر نی.
ذوالفقاریان، فاطمه. (۱۴۰۱). «پدیدارشناسی سیاسی دیوان حافظ در بستر سازه‌های معنایی خرد مزدایی باستان». سیاست‌پژوهی اسلامی ایرانی، ۱(1)1-24. https://journals.iau.ir/article_691818.html
رضایی‌راد، محمد. (1378). مبانی اندیشۀ سیاسی در خرد مزدایی (اندیشۀ سیاسی در ایران پیش از اسلام). تهران: طرح نو.
رواسانی، شاپور. (1390). نهضت‌های اجتماعی عدالت‌خواهانه در ایران، تهران: چاپخش.
روانان، داوود؛ جلیلیان، شهرام. (1394). «شخصیت مزدک در متون اسلامی». جندی‌شاپور، 1(2)111- 122. http://noo.rs/19xbZ
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1373) دو قرن سکوت، تهران: سخن.
سلیمان‌نژاد، فرهاد. (1403). شاهنشاهی‌های جهان‌روا: تأملاتی دربارۀ مناسبات دین و دولت در ایران پیش از اسلام، تهران: نشر اگر.
سونگ یو، دال. (1387). «کیهان‌شناسی ایرانی». نامۀ انجمن، 32، 51-68. http://noo.rs/HS9gB
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1380). الملل والنحل، ترجمۀ محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: مؤسسۀ انتشارات علمی.
شهریاری، پرویز. (1387). «مزدک و اندیشۀ برابرخواهی در زمان ساسانیان». چیستا، 26(1)، 3-4. http://noo.rs/17dDt
صیامیان، زهیر؛ ماخانی، سعید؛ ماخانی، محمدجلال. (1396). «مبانی کیهان‌شناختی اندیشۀ سیاسی ایرانشهر با تأکید بر منابع زرتشتی». پژوهش‌نامۀ مطالعات تاریخ فرهنگی، 8(31) ، 107-128. https://www.chistorys.ir/article_205287.html
طبری، محمد بن جریر. (1376). تاریخ طبری. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
غلامی، صبا؛ مهرآفرین، رضا. (1399).  «فره ایزدی: اسطوره‌ای در خدمت سلطه (بر پایۀ اندیشه سلطۀ کاریزماتیک ماکس وبر)». مطالعات ایران‌شناسی، 6(2) 103-122. https://is.iranology.ir/article_710783.html
فاضلی، محمدتقی؛ مقدس‌جعفری، محمدحسن. (۱۳۹۱). «تحلیل شخصیت مزدک و نهضت مزدکیه». پژوهش‌نامۀ تاریخ، 8(29) 1-20. https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/942674/FullText
فردوسی، ابوالقاسم. (1375). شاهنامه، به تصحیح ژول مول، کتاب یکم، تهران: علمی و فرهنگی.
قائم‌مقامی، محسن؛ محمودآبادی، سید اصغر. (1388). «خویشکاری در اساطیر ایرانی». پژوهش‌نامۀ تاریخ ایران، 2(4)، 159-180. https://irhj.sbu.ac.ir/article_94405.html
قدیانی، عباس. (1384). تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران در دورۀ ساسانیان، تهران: انتشارات مکتوب.
قزلسفلی، محمدتقی؛ نوریان دهکردی، نگین. (1398). «عقل جهانداری در اندیشۀ ایرانشهری؛ مقایسۀ نامۀ تنسر و سیاست‌نامۀ خواجه نظام‌الملک». علوم سیاسـی، 22(86) 121-146. https://psq.bou.ac.ir/article_67723.html
کریستن‌سن، آرتور. (1366). ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
کریستن‌سن، آرتور. (1374). سلطنت قباد و ظهور مزدک، تهران: چاپ افست گلشن.
مشیری، منیژه. (1393). فراز و فرود مکتب‌های فکری در ایران باستان، تهران: خجسته.
معتمدی، نصرالله. (1374). «بردیا یا گئومات». پژوهش‌نامۀ میراث فرهنگی، 14، 1-14. https://ensani.ir/fa/article/download/290831
منتظری، سید سعیدرضا؛ نژادان، جاسم‌علی. (1393). «بررسی تطبیقی افکار و اندیشه‌های مزدک و کارل مارکس». هفت آسمان،  16(61-62)، 125-154. https://haftasman.urd.ac.ir/article_66694.html
مهرآبادی، محمدهادی. (1386). تاریخ ایران از آغاز تا پایان ساسانیان، تهران: مهتاب.
نراقی، علی‌اصغر. (1380). مزدک، مردی که می‌خواست دنیا را تغییر دهد، تهران: طرح نو.
نصیری‌حامد، رضا. (1387). «نقش اشه در ساماندهی و نظم‌دهی سیاسی کشور». اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 247-248، 122-133. http://noo.rs/uomu3
نظام‌الملک، حسن بن علی. (1364). سیاست‌نامه (سیرالملوک)، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی.
نفیسی، سعید. (1383). تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: اساطیر.
References
Aghaee, S. M. (2002). “Mazdak; Reform and collapse”. Journal of Seven Heavens, 3(12-13), 131-168. [In Persian]. https://haftasman.urd.ac.ir/article_73478.html?lang=en
Ahmadvand, S. & Bordbar, A. R. (2016). “Effects of the Ancient Iranian Ideal-Kingship Theory on Plato’s Philosopher King”. Political Strategic Studies, 5(18), 9-33. [In Persian]. https://doi.org/10.22054/qpss.2016.6796
Ahmadvand, Sh. & Eslami, R. (2017). Political Thought in Ancient Iran, Tehran: SAMT. [In Persian].
Akbari, M. R. (2008). The Mazdak Movement and Its Impact on Social Transformations in Sasanian Iran, Tehran: University of Tehran Press. [In Persian].
Bahraman, F. (2012). Madian-e Hezar Dadestan, translated and researched by Saeed Orian, Tehran: Elmi Pub. [In Persian].
Bal‘ami, A. M. M. (1962). Tarikh-e Bal‘ami, edited by Mohammad-Taqi Bahar & Mohammad Parvin Gonabadi, Tehran: Zavar Pub. [In Persian].
Bavadpour, M. R.; Yousef Jamali, M. K.; Jadidi, N. & Arabihashemi, Sh. S‪. (2022). “A comparative study of the teachings and social and political functions of the two religions of Mehr and Zoroaster”. Political Sociology of Iran, 5(12), 2002-2018. [In Persian]. https://jou.spsiran.ir/article_158302.html?lang=en
Boyce, M. (1979). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge.
Christensen, A. (1987). Iran during the Sasanian Period, translated by Rashid Yasemi, Tehran: Amir Kabir. [In Persian].
Christensen, A. (1995). The Reign of Qobad and the Rise of Mazdak, Tehran: Golshan Offset Publishing. [In Persian].
Crone, P. (1991). “Kavad’s Heresy and Mazdak’s Revolt”. Iran, 29, Published by the British Institute of Persian Studies.
Daryaee, T. (2014). Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire, London: I. B. Tauris.
Daryaee, T. (2019). Social Justice in Ancient Iran, Tehran: Ney Pub. [In Persian].
Decret, F. (2001). Mani and the Manichaean Tradition, translated by Abbas Bagheri, Tehran: Farzan-e Rooz Pub. [In Persian].
Dinawari, A. H. (2005). Akhbar al-Tiwal, translated and researched by Gholamreza Tabatabaei Mojarad, Tehran: Ney Pub. [In Persian].
Esmaeilpour, A. & Mehrafrooz, N. (2013). “A Study of the Views of Tarikh al-Ya'qubi on Mani and Manichaeism”. Journal of History of Literature, 6(2), 21-36. [In Persian]. https://hlit.sbu.ac.ir/article_98783.html?lang=en
Fazeli, M. T. & Moqaddas Jafari, M. H. (2012). “Analysis of Mazdak’s Personality and the Mazdakite Movement”. Historical Research Quarterly, 8(29) 1-20. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/942674/FullText
Ferdowsi, A. (1996). Shahnameh, Vol. I, Tehran: Scientific and Cultural Pub. [In Persian].
Frye, R. N. (1973). The Heritage of Persia, New York: Mentor Books.
Ghadiani, A. (2005). History, Culture, and Civilization of Iran in the Sasanian Era, Tehran: Maktub Pub. [In Persian].
Ghaemmaghami, M. & Mahmoudabadi, S. A. (2009). “Duty in Iranian Myths”. Iranian History Research Journal, 2(4), 159-180. [In Persian]. https://irhj.sbu.ac.ir/article_94405.html
Ghezelsofla, M. T. & Nooryan Dehkordi, N. (2019). “Rational intellect in Iranshahri’s thought; comparing Tanassor to Siyasatnameh”. Political Science, 22(86), 121-146. [In Persian]. https://psq.bou.ac.ir/article_67723.html?lang=en
Gholami, S. & Mehrafarin, R. (2020). “Divine Glory: A Myth in the Service of Domination (Based on Max Weber’s Theory of Charismatic Authority).” Iranology Studies Journal, 6(2), 103-122. [In Persian]. https://is.iranology.ir/article_710783.html
Hakimifar, Kh. & Eskandari, H. (2021). “The Fundamental Principle of Asha: The Origin of Ethical Teachings of Ancient Iranians.” Journal of Ethical Research, 11(4), 35-60. [In Persian]. https://www.magiran.com/p2278322
Heydari, A. (2018). “How Darius Came to Power and the Death of Cyrus, Cambyses, and Bardiya”. Historical Research Journal, 13(50), 87-98. [In Persian]. https://journals.iau.ir/article_546221_5e8cf103c8f4d02ef94097d23318ca08.pdf
Ibn al-Athir. (1992). Al-Kamil fi al-Tarikh, translated by Abbas Khalili & Abolqasem Halat, Tehran: Institute of Scientific Pub. [In Persian].
Khalili, M. & Kalbasi Ashtari, H. (2016). “The Ontological Aspect of Evil in Mani’s Works: Explanation and Evaluation”. Comparative Theology Research Journal, 7(16), 19–36. [In Persian]. https://coth.ui.ac.ir/article_20767.html
Khandmir, G. D. (2001). Tarikh-e Habib al-Siyar, Tehran: Khayyam Pub. [In Persian].
Mehrabadi, M. H. (2007). History of Iran from the Beginning to the End of the Sasanian Era, Tehran: Mahtab Pub. [In Persian].
Montazeri, S. S. R. & Nezhadan, J. A. (2014). “A Comparative Study of the Thoughts and Ideas of Mazdak and Karl Marx”. Haft Asman Journal, 16(61–62), 125–154. [In Persian]. https://haftasman.urd.ac.ir/article_66694.html
Moshiri, M. (2014). Rise and Fall of Intellectual Schools in Ancient Iran, Tehran: Khoshesteh Pub. [In Persian].
Motamedi, N. (1995). “Bardiya or Gaumata”. Cultural Heritage Research Journal, 14, 1-14. [In Persian]. https://ensani.ir/fa/article/download/290831
Nafisi, S. (2004). History of Iranian Civilization in the Sasanian Era, Tehran: Asatir Pub. [In Persian].
Naraqi, A. A. (2001). Mazdak: The Man Who Wanted to Change the World, Tehran: Tarh-e No Pub. [In Persian].
Nasiri Hamed, R. (2008). “The Role of Asha in Organizing and Regulating the Political Order of the Country”. Political-Economic Information Journal, 247&248, 122-133. [In Persian]. http://noo.rs/uomu3
Nizam al-Mulk, H. A. (1985). Siyasatnama (Siyar al-Muluk), edited by Hubert Darke, Tehran: Scientific and Cultural Pub. [In Persian].
Pouladi, K. (2018). In Pursuit of the Order of Justice: Iranian Cosmology and Political Thought, Tehran: Markaz. [In Persian].
Ravanan, D, & Jalilian, Sh. (2015). “The Character of Mazdak in Islamic Texts”. Jundishapur Journal, 1(2), 111-122. [In Persian]. http://noo.rs/19xbZ
Ravasani, Sh. (2011). Social Justice Movements in Iran, Tehran: Chapakhsh Pub. [In Persian].
Rezaee Rad, M. (2000). Foundations of Political Thought in Mazdean Wisdom (Foundations of Political Thought in Pre-Islamic Iran), Tehran: Tarh-e No Pub. [In Persian].
Shahrastani, M. A. K. (2001). Al-Milal wa al-Nihal, translated by Mohammad Taqi Daneshpajouh, Tehran: Scientific Publishing Institute. [In Persian].
Shahriari, P. (2008). “Mazdak and the Egalitarian Thought in the Sasanian Era”. Chista, 26(1), 3-4. [In Persian]. http://noo.rs/17dDt
Siamian, Z.; Makhani, S. & Makhani, M. J. (2017). “Cosmological Foundations of Iranshahr Political Thought with Emphasis on Zoroastrian Sources”. Cultural History Studies Quarterly, 8(31), 107–128. [In Persian]. https://www.chistorys.ir/article_205287.html
Solaymannejad, F. (2024). Universal Empires: Reflections on the Relationship between Religion and State in Pre-Islamic Iran, Tehran: Agar Pub. [In Persian].
Song Yu, D. (2008). “Iranian Cosmology.” Nameh-ye Anjoman Journal, 32, 51-68. [In Persian]. http://noo.rs/HS9gB
Tabari, M. J. (1997). Tarikh al-Tabari, translated by Abolqasem Payandeh, Tehran: Asatir Pub. [In Persian].
Tha‘alibi, A. M. (2006). Ghurar al-Siyar wa Makarim al-Akhlaq, translated by Badr al-Din Khorramshahi, Tehran: Elmi va Farhangi Pub. [In Persian].
Zarrinkoub, A. H. (1994). Two Centuries of Silence, Tehran: Sokhan Pub. [In Persian].
Zolfagharyan, F. (2022). “Political Phenomenology of Hafez’s Divan in the Context of Ancient Mazdean Semantic Structures of Wisdom”. Islamic-Iranian Political Research Quarterly, 1(1), 25–48.  [In Persian]. https://journals.iau.ir/article_691818.html
Mesopotamian Political Studies
Volume 4, Issue 3 - Serial Number 12
December 2025
Pages 433-465

Files

History

  • Receive Date: 30 August 2025
  • Revise Date: 29 November 2025
  • Accept Date: 30 November 2025

Share

How to cite

Statistics