تأثیر اختلافات میان اربیل و بغداد بر امنیت سیاسی کردستان عراق

مرادی, سیوان; رستمی, فرزاد

doi:10.22126/mps.2026.4448

تأثیر اختلافات میان اربیل و بغداد بر امنیت سیاسی کردستان عراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی کارشناسی‌ارشد علوم سیاسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران (نویسندۀ مسئول).

² دانشیار، گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

10.22126/mps.2026.4448

چکیده

یکی از چالش‌های عراق پساصدام اختلافات میان حکومت اقلیم کردستان و دولت مرکزی عراق بوده است؛ اختلافاتی که از تدوین قانون اساسی آغاز شد و تا کنون خود را در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی نشان داده است. این اختلافات بر سر مناطق مورد منازعه در اوایل تشکیل حکومت جدید آغاز شد و مسئلۀ انرژی و بودجه به آن اضافه شد و در سال‌های اخیر هم مسائلی از جمله برگزاری همه‌پرسی استقلال و ائتلاف اقلیم کردستان با مقتدا صدر در رابطه با تشکیل حکومت اکثریت در عراق، این اختلافات را عمیق‌تر کرد. هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیرات‌ این اختلافات بر امنیت سیاسی اقلیم کردستان عراق است. از این‌رو، پرسشی که مطرح شده این است: تنش و اختلافات میان اربیل و بغداد، چه تأثیری یر امنیت سیاسی اقلیم کردستان بر‌جای گذاشته است؟ در‌ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی و بهره‌گیری از نظریۀ مکتب کپنهاگ و شاخص‌هایی همچون ایده، نهاد و بنیان فیزیکی دولت، ‌این فرضیه مطرح شده که اختلافات پیامدهایی در حوزۀ امنیت سیاسی اقلیم کردستان داشته است؛ به‌گونه‌ای که از نظر شاخص بنیان فیزیکی، اقلیم کردستان با ازدست دادن خاک و در شاخص نهادی نیز با پیامد‌هایی همچون کاهش اختیارات در حوزۀ انرژی، ارتباط مستقیم برخی از نهاد‌ها با دولت مرکزی، اخلال درکارامدی سیاسی، بازگرداندن درآمد‌های غیرنفتی، انحلال نهاد انتخابات اقلیم کردستان و انحلال شوراهای استانی روبه‌رو بوده است. در مورد تهدید ایدۀ دولت نیز، اقلیم کردستان با افزایش شکاف دولت-حکومت و کاهش سرمایۀ اجتماعی حکومت اقلیم کردستان مواجه شده است.

کلیدواژه‌ها

مراجع

آذرشب، محمدتقی؛ نجم‌آبادی، مرتضی؛ بخشی تلیابی، رامین. (۱۳۹۶). «جایگاه امنیت در مکتب کپنهاگ: چارچوبی برای تحلیل». علوم سیاسی، ۱۶(۴۰)، ۱۱۹-۱۴۶.

ابراهیمی، نبی‌الله. (۱۳۸۶). «تأملی بر مبانی و مفاهیم مکتب کپنهاگ». سیاست خارجی، ۲۱(۲)، ۴۵۸-۴۶۹. https://www.ensani.ir/fa/article/99243

ابوالفتحی، محمد؛ لطفی، کامران؛ صادقی، عاطفه. (۱۴۰۲). «جنبش کردی و تعارضات هویتی-قومی عراق (تمرکز بر دوران بعد از فروپاشی سلطنت در عراق)». مطالعات سیاسی بین‌النهرین، ۲(۴)، ۵۱۷-۵۴۰. https://doi.org/10.22126/mps.2024.10504.1036

بوزان، باری. (۱۴۰۲). مردم، دولت‌ها و هراس. ترجمۀ محمدعلی قاسمی، انتشارات مطالعات راهبردی.

پوراحمدی میبدی، حسین؛ قیاسی، صابر. (۱۳۹۹). «اقدامات استقلال‌طلبانۀ کردستان عراق و رویکرد سیاست خارجی ایران و ترکیه». پژوهش‌های روابط بین‌الملل، ۱۰(۲)، ۷-۶۲. https://www.iisajournals.ir/article_113621.html

حاتمی، محمدرضا؛ سانیار، میکائیل. (۱۳۹۶). «همه‌پرسی اقلیم کردستان؛ منابع و تنگناهای تشکیل دولت مستقل». مطالعات راهبردی، ۲۰(۷۶)، ۸۶-۱۱۲. https://www.ensani.ir/fa/article/395408

حسن‌نژاد، صلاح‌الدین. (۱۳۹۴). تأثیرگذاری سیاست‌ها و منابع انرژی (نفت و گاز) اقلیم کردستان عراق بر مناسبات با ترکیه (۲۰۰۷-۲۰۱۴). پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران.

دلیریان، مهدی. (۱۳۹۱). تأثیر ثبات کردستان عراق بر منطقه. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

رضایی، داود. (۱۴۰۰). «بررسی دشوارهای استقلال اقلیم کردستان عراق». مطالعات دفاعی استراتژیک، ۱۹(۸۶)، ۲۵۶-۲۶۱. https://journals.sndu.ac.ir/article_1303.html

زارعی، بهادر؛ رنجبری چیجوران، کمال. (۱۳۹۶). «تحلیل چالش‌های اقلیم کردستان و حکومت مرکزی عراق و تأثیر آن بر آیندۀ کشور». سیاست، ۴۷(۴)، ۹۰۹-۹۲۸. https://doi.org/10.22059/jpq.2017.219631.1006939

ساعی، احمد؛ مرادی، جهانبخش. (۱۳۹۰). «معضلات فدرالیسم در عراق». تحقیقات سیاسی-بین‌المللی، ۶(۷)، ۶۱-۸۵. https://www.sid.ir/paper/172845/fa

سبحانی، حسن؛ شفیعی، حسن؛ حاجی‌مینه، رحمت. (۱۴۰۱). «تحلیل مسائل امنیتی بر شکست همه‌پرسی اقلیم کردستان عراق در سال ۱۳۹۶». پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، ۱۲(۱)، ۱۰۷-۱۶۱. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23222980.1401.12.1.5.0

سلیمی، آرمان؛ زرین‌نرگس، یحیی. (۱۳۹۳). «محور منازعه‌های سیاسی و امنیتی اقلیم کردستان با حکومت مرکزی عراق در سال‌های بعد از ۲۰۰۳». زریبار، ۸۵-۸۶(۶۲-۶۶)، ۲۶۶-۲۹۱.

طباطبایی، سید محمد؛ فتحی، محمدجواد. (۱۳۹۶). «تحول مفهوم امنیت در ناتو پس از جنگ سرد بر اساس مکتب کپنهاگ». مطالعات راهبردی جهانی شدن، ۵(۱۷)، ۶-۴۲. https://www.sid.ir/paper/229917/fa

عبدخدایی، مجتبی. (۱۴۰۲). «حکمرانی، استبداد دیوانی و دولت مستحکم». علوم سیاسی، ۲۶(۱۰۴)، ۴۴-۷۹. https://doi.org/10.22081/PSQ.2024.68295.2865

مبارکشاهی، محمود. (۱۳۹۴). نگاهی به جغرافیای سیاسی کردستان عراق با تأکید بر مسئلۀ کرکوک. نشر اوین.

محسنی، سیدمحسن؛ اشرفی، احمد؛ محمدزاده، علی. (۱۴۰۱). «عراق در جستجوی ثبات سیاسی: تلاش برای پایه‌گذاری مدل دموکراسی مبتنی بر اجماع». سیاست متعالیه، ۱۰(۲۷)، ۲۹۶-۳۱۶. https://doi.org/10.22034/sm.2022.547480.1815

محمدی، مبین. (۱۳۹۴). منابع تنش بین حکومت مرکزی و حکومت اقلیم کردستان در عراق جدید. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران.

مرادی، اسکندر. (۱۳۹۷). «ژئوپلیتیک کرکوک؛ منازعه یا مصالحه از منظر حکمرانی خوب (۲۰۰۶-۲۰۱۷)». ژئوپلیتیک، ۱۴(۲)، ۱۰۹-۱۶۵. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354331.1397.14.50.5.3

مرادی، جهانبخش. (۱۴۰۱). «چالش‌های استقرار حکومت ایالتی در اقلیم کردستان عراق». مطالعات سیاسی بین‌النهرین، ۱(۱)، ۱-۲۹. https://doi.org/10.22126/mps.2022.2262

نادری، مسعود. (۱۳۹۵). بحران کم‌آبی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه رازی کرمانشاه.

نصرالدین‌پورگویا، هنگامه؛ رضایی، علیرضا؛ صالحی، عباس. (۱۴۰۲). «بررسی و تحلیل و تبیین بحران‌های داخلی و خارجی در دولت اقلیم کردستان عراق». جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱۶(۵۱)، ۴۷۵-۴۹۱. https://doi.org/10.22034/jgeoq.2023.197799.2083

نصری، قدیر. (۱۴۰۲). «کرکوک: استمرار و تعدیل ستیز بر سر هویت، ثروت و قدرت». مطالعات خاورمیانه، ۶۰(۴)، ۵-۳۲. https://www.magiran.com/paper/2723353

نصری، قدیر؛ سلیمی، آرمان؛ ولدبیگی، آرام. (۱۳۹۲). «جایگاه کرکوک در معادلات راهبردی عراق: با تمرکز بر موضوعات کلیدی و کارگزاران تحول». آفاق امنیت، ۶(۱۹)، ۱۶۷-۱۹۸. https://ps.ihu.ac.ir/article_200436.html

ب) کردی

بارزانی، مسعود. (۲۰۱۷). سخنرانی در میان کمپین تبلیغات رفراندوم.

پارلمانی کوردستان. (۲۰۱۶). «کورته‌یه‌ک له‌ میژووی پارله‌مان». https://parliament.krd

ته‌ها، یاسین. (۲۰۲۴). «ره‌ه‌نده‌کانی بریاری دادگای فیدرالی ده‌رباری موچه‌ی فه‌رمانبه‌ران». ده‌رو میدیا. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=14751

حه‌سه‌ن، دابان. (۲۰۲۳). «لیکه‌وته‌کانی ریککه‌وتنی نیوان هه‌ریم و به‌غدا سه‌باره‌ت به‌یاسای بودجه». مالپه‌ری چاوی کورد. https://chawykurd.com/economy/11324

ده‌رو میدیا. (۲۰۱۸). «هه‌ریمی کوردستان ریفراندومیکی تر ده‌کات». https://drawmedia.net/report/2641-heremi-kwrdstan-rifrandomeki-tr-dekat

ده‌رو میدیا. (۲۰۱۹). «بارزانی و عه‌بدولمه‌هدی ریککه‌وتنیکی ژیربه‌ژیریان له‌سه‌ر بودجه کردوه». https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=3008

ده‌رو میدیا. (۲۰۲۰). «ورده‌کاری ریکه‌وته‌که‌ی کازمی‌و مه‌سرور بارزانی». https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=6488

ده‌رو میدیا. (۲۰۲۲). «چیروکی نه‌وتی هه‌ریم». https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=9656

ده‌رو میدیا. (۲۰۲۳). «تورکیا هه‌نارده‌ی نه‌وتی هه‌ریم راده‌گرت». https://drawmedia.net/report/12418-twrkia-henardei-newti-herem-radegret

ده‌رو میدیا. (۲۰۲۳). «چاره‌نووی داهاتی نه‌وتی هه‌ریم له‌دوای ناوبژیوانییه‌که‌ی دادگای پاریس». https://share.google/tnCRm5l51O6uIFUD7

سدیق گه‌لالی، یادگار. (۲۰۲۲). «سیکه‌ته‌ری نه‌وت له‌نیوان هه‌ریم و به‌غدا». ده‌رو میدیا. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=11649

عه‌زیز، ئه‌حمه‌د. (۲۰۲۲). «که‌رکوک، پیش و پاش ریفراندوم ۱۶ ئوکتوبه‌ری ۲۰۱۷». ده‌رو میدیا. https://drawmedia.net/report/10526-kerkwk-pesh-wpash-rifrandom-16i-oktoberi-2017

گولپی، جهانگیر. (۲۰۲۳الف). «دیوه‌مه‌ترسیداره‌که‌ی یاسای بودجه عیراق». ده‌رو میدیا. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=13137

گولپی، جهانگیر. (۲۰۲۳ب). «تیروانینی هه‌ریم و به‌غدا ب‌و داهاته‌نانه‌وتییه‌کان». ده‌رو میدیا. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=13450

References

Abdkhodaei, M. (2024). “Governance, bureaucratic authoritarianism, and the strong state”. Political Science, 26(104), 44–79. [In Persian]. https://doi.org/10.22081/PSQ.2024.68295.2865

Abolfathi, M., Lotfi, K., & Sadeghi, A. (2024). “The Kurdish movement and ethnic-identity conflicts in Iraq: Focusing on the post-monarchy period”. Mesopotamian Political Studies, 2(4), 517–540. [In Persian]. https://doi.org/10.22126/mps.2024.10504.1036

Ahmad, N. D. (2017). “A legal analysis of the constitutional disputes between the Iraqi government and the Kurdistan Region (2005–2013)”. QALAAI ZANIST Scientific Journal, 2(5), 873–902. https://doi.org/10.25212/lfu.qzj.2.5.38

Azarshab, M. T., Najmabadi, M., & Bakhshi Talyabi, R. (2017). “The place of security in the Copenhagen School: A framework for analysis”. Political Science, 16(40), 119–146. [In Persian]. JR_PSQK-13-40_006

Azir, A. (2022). Kirkuk before and after the October 16, 2017 referendum. Draw Media. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/report/10526-kerkwk-pesh-wpash-rifrandom-16i-oktoberi-2017

Barzani, M. S. (2017). Speech during the referendum campaign. [In Kurdish].

Buzan, B. (2023). People, states and fear (M. A. Ghasemi, Trans.). Strategic Studies Publications. [In Persian].

Delirian, M. (2012). The impact of the stability of Iraqi Kurdistan on the region. Master's thesis, Allameh Tabataba'i University. [In Persian].

Draw Media. (2018). “The Kurdistan Region will hold another referendum”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/report/2641-heremi-kwrdstan-rifrandomeki-tr-dekat

Draw Media. (2019). “Barzani and Abdul Mahdi reached a direct agreement on the budget”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=3008

Draw Media. (2020). “Details of the agreement between Al-Kadhimi and Masrour Barzani”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=6488

Draw Media. (2022). “The story of the Kurdistan Region's oil”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=9656

Draw Media. (2023a). “Turkey halts the Kurdistan Region's oil exports”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/report/12418-twrkia-henardei-newti-herem-radegret

Draw Media. (2023b). “The future of the Kurdistan Region's oil revenues after the Paris arbitration ruling”. [In Kurdish]. https://share.google/tnCRm5l51O6uIFUD7

Ebrahimi, N. (2007). “A reflection on the foundations and concepts of the Copenhagen School”. Foreign Policy, 21(2), 458–469. [In Persian]. https://www.ensani.ir/fa/article/99243

Golpi, J. (2023a). “The dangerous dimension of Iraq's budget law”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=13137

Golpi, J. (2023b). “Perspectives of the Kurdistan Region and Baghdad on oil revenues”. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=13450

Hasan, D. (2023). “The consequences of the agreement between the Kurdistan Region and Baghdad regarding the budget law”. [In Kurdish]. https://chawykurd.com/economy/11324

Hasannejad, S. (2015). The impact of the Kurdistan Region of Iraq's energy resources (oil and gas) policies on relations with Turkey (2007–2014). Master's thesis, University of Tehran. [In Persian].

Hatami, M. R., & Sanyar, M. (2017). “The Kurdistan Region referendum: Resources and constraints of establishing an independent state”. Strategic Studies, 20(76), 86–112. [In Persian]. https://www.ensani.ir/fa/article/395408

Keil, S., & Smeekens, D. (2022). “The Iraqi oil and gas dispute between Baghdad and Erbil: A commentary on the Iraqi Federal Supreme Court judgment of 15 February 2022”. IFF Working Paper Online, 31. Institute of Federalism, University of Fribourg. https://doi.org/10.51363/unifr.diff.2022.31

Mobarakshahi, M. (2015). An overview of the political geography of Iraqi Kurdistan with emphasis on the Kirkuk issue. Evin Publications. [In Persian].

Mohammadi, M. (2015). Sources of tension between the central government and the Kurdistan Regional Government in the new Iraq. Master's thesis, University of Tehran. [In Persian].

Mohseni, S. M., Ashrafi, A., & Mohammadzadeh, A. (2022). “Iraq in search of political stability: Efforts to establish a consensus-based democratic model”. Transcendent Politics, 10(27), 296–316. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/sm.2022.547480.1815

Moradi, E. (2018). “The geopolitics of Kirkuk: Conflict or compromise from the perspective of good governance (2006–2017)”. Geopolitics, 14(2), 109–165. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354331.1397.14.50.5.3

Moradi, J. (2022). “Challenges to establishing state governance in the Kurdistan Region of Iraq”. Mesopotamian Political Studies, 1(1), 1–29. [In Persian]. https://doi.org/10.22126/mps.2022.2262

Naderi, M. (2016). Water scarcity crisis and the national security of the Islamic Republic of Iran. Master's thesis, Razi University. [In Persian].

Nasri, G. (2024). “Kirkuk: Continuity and moderation of the struggle over identity, wealth, and power”. Middle East Studies, 60(4), 5–32. [In Persian]. https://www.magiran.com/paper/2723353

Nasri, G., Salimi, A., & Valadbeigi, A. (2014). “The position of Kirkuk in Iraq's strategic equations: Focusing on key issues and actors of change”. Security Horizons, 6(19), 167–198. [In Persian]. https://ps.ihu.ac.ir/article_200436.html

Nasrollahdin Pourgouya, H., Rezaei, A., & Salehi, A. (2024). “Analysis and explanation of internal and external crises in the Kurdistan Regional Government”. Geography and Regional Planning, 16(51), 475–491. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jgeoq.2023.197799.2083

Parliament of Kurdistan. (2016). “A brief history of the Kurdistan Parliament”. [In Kurdish]. https://www.parliament.krd/about-parliament/history-of-parliament

Pourahmadi Meybodi, H., & Gheyasi, S. (2020). “The independence-seeking measures of the Kurdistan Region of Iraq and the foreign policy approaches of Iran and Turkey”. International Relations Research, 10(2), 7–62. [In Persian]. https://www.iisajournals.ir/article_113621.html

Rezaei, D. (2021). “Examining the challenges of the independence of the Kurdistan Region of Iraq”. Strategic Defense Studies, 19(86), 256–261. [In Persian]. https://journals.sndu.ac.ir/article_1303.html

Saei, A., & Moradi, J. (2011). “The problems of federalism in Iraq”. Political and International Research, 6(7), 61–85. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/172845/fa

Salimi, A., & Zarrin Narges, Y. (2017). “Political and security disputes between the Kurdistan Region and the central government after 2003”. Zaribar, 85–86, 266–291. [In Persian].

Sediq Galali, Y. (2022). “The oil sector between the Kurdistan Region and Baghdad”. Draw Media. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=11649

Sobhani, H., Shafiei, H., & Hajimineh, R. (2022). “Analysis of security issues in the failure of the 2017 Kurdistan Region referendum”. Political Research of the Islamic World, 12(1), 107–161. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23222980.1401.12.1.5.0

Tabatabaei, S. M., & Fathi, M. J. (2017). “The transformation of NATO's concept of security after the Cold War based on the Copenhagen School”. Globalization Strategic Studies, 5(17), 6–42. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/229917/fa

Taha, Y. (2024). “The dimensions of the Federal Court's decision regarding employees' salaries”. Draw Media. [In Kurdish]. https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=14751

Wolff, S. (2010). “Governing (in) Kirkuk: Resolving the status of a disputed territory in post-American Iraq”. International Affairs, 86(6), 1361–1379. https://doi.org/10.1111/j.1468-2346.2010.00948.x

Zarei, B., & Ranjbari Chijouran, K. (2017). “Analyzing the challenges between the Kurdistan Region and Iraq's central government and their impact on the country's future”. Politics, 47(4), 909–928. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jpq.2017.219631.1006939

Zedalis, R. J. (2013). “The role provincial governmental units can play regarding oil and gas development agreements in the Kurdish north: Allocation of Iraqi constitutional power”. The Journal of World Energy Law & Business, 6(4), 314–347. https://doi.org/10.1093/jwelb/jwt013