تأثیر طرح کمربند و جاده بر افزایش نفوذ ژئواکونومیکی چین در منطقۀ غرب آسیا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

طرح کمربند و جادۀ چین که از سال ۲۰۱۳ میلادی با هدف بازسازی مسیرهای تجارت جهانی آغاز شد، از بزرگ‌ترین ابتکارات ژئواکونومیک قرن بیست و یکم به شمار می‌آید؛ طرحی که اکنون با گذشت بیش از یک دهه به بستری برای بازتعریف الگوهای قدرت در نظام بین‌الملل تبدیل شده است. از منظر ژئوپلیتیکی، منطقۀ غرب آسیا جایگاهی محوری در تحقق اهداف این ابتکار دارد. هدف پژوهش حاضر این است که با بهره‌گیری از نظریۀ گذار قدرت و با رویکردی ژئواکونومیک به بررسی ابعاد گسترش نفوذ چین از طریق طرح کمربند و جاده بر نظام قدرت در منطقۀ غرب آسیا از سال 2013 تا 2026 بپردازد. مطابق فرضیۀ مقاله، گسترش طرح کمربند و جادۀ چین در منطقۀ غرب آسیا از بُعد ژئواکونومیک منجر به گذار قدرت از بازیگران سنتی (ایالات متحده) به سمت چین و بازتعریف موازنۀ قدرت در منطقه می‌شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و در چارچوب پارادایم کیفی، مبتنی بر مطالعات اسنادی و بهره‌گیری از داده‌های به‌روز نهادهای بین‌المللی و اندیشکده‌های معتبر، به بررسی نقش فزایندۀ قدرت ژئواکونومیکی چین در غرب آسیا (2013-2026) پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ابتکار کمربند و جاده به ابزاری برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی چین در غرب آسیا تبدیل شده است. «مشارکت استراتژیک جامع» چین با کشورهای منطقه از منظر توازن‌بخشی به نفوذ ایالات متحده در منطقه اهمیت راهبردی دارد. همچنین میانجی‌گری چین در ازسرگیری روابط ایران و عربستان (اسفند 1401) و حملۀ آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران (9 اسفند 1404) بیانگر نقش نوظهور پکن در مدیریت منازعات منطقه‌ای در چارچوب ابتکار کمربند و جاده است.

کلیدواژه‌ها

مراجع

آدمی، علی؛ بخشی، رامین. (۱۴۰۲). «جایگاه ایران در ابتکار کمربند و جاده به‌عنوان سیاست قدرت نرم چین». مطالعات قدرت نرم، ۱۳(1)، ۲۰۹-۲۳۰. https://www.spba.ir/article_174433.html
احدی، پرویز. (۱۳۹۹). «استراتژی جاده و کمربند چین و نقش حوزۀ نفوذ ایران». جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3(3)، ۹۹۴-۱۰۱۷. https://doi.org/10.30510/psi.2022.324382.2948
اشرفی، حمیدرضا؛ شیخ‌الاسلامی، محمدحسن. (۱۴۰۲). «رویکرد ایالات متحدۀ آمریکا در قبال ابتکار کمربند-جاده در پرتو راهبرد کلان آمریکا در قبال چین (۲۰۱۳-۲۰۲۰)». مطالعات کشورها، ۱(1)، ۱۳۱-۱۶۰. https://doi.org/10.22059/jcountst.2023.91657
افراسیابان، وحید؛ کوهکن، علیرضا. (۱۴۰۲). «بررسی جایگاه اقتصاد سیاسی ایران در ابتکار جادۀ ابریشم دریایی چین». دانشنامۀ علوم سیاسی، ۴(10)، ۲۰۱-۲۲۷. https://epols.ir/digblog.php?p=71&ca
بهبودی‌نژاد، قدرت‌الله. (۱۴۰۱). «خلیج‌فارس بین استراتژی ایندوپاسیفیک ایالات متحده و ابتکار کمربند و راه چین». سیاست خارجی، ۳۶(4)، ۱۴۵-۱۷۴. https://civilica.com/doc/2395572
حاجی‌زاده قوچان‌عتیق، زهرا؛ احمدی نوحدانی، سیروس؛ فرجی‌راد، عبدالرضا؛ مهکویی، حجت. (۱۴۰۰). «تبیین ژئوپلیتیکی طرح ابتکار کمربند-جادۀ چین و تأثیر آن بر روابط ایران با چین». پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، 6(23)، ۱۳۸-۱۵۶. https://www.doi.org/10.22067/pg.2022.72586.1088
راجی، محمدهادی؛ گوهری‌مقدم، ابوذر؛ شاکری، مجید؛ کوشکی، مصطفی. (۱۴۰۳). «چهارچوب‌شناسی راهبرد آمریکا برای مهار جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر دورۀ بایدن». مطالعات راهبردی، ۲۷(4)، ۱۴۳-۱۷۶. https://doi.org/10.22034/srq.2024.493080.4220
رضایی، علی‌اکبر؛ رفیع، حسین؛ رفیع، امین. (۱۴۰۱). «روی کار آمدن طالبان و آیندۀ طرح کمربند-راه چین در چارچوب نظریۀ هژمون». سیاست کاربردی، ۴(1)، ۹۱-۱۱۳. https://doi.org/AP-2207-1049
سوری، حسین؛ کیوان، حسن؛ رنجبر، قاسم. (۱۴۰۳). «منطقۀ ژئوپلیتیک خلیج‌فارس و سیاست موازنۀ نرم چین در برابر آمریکا». مطالعات سیاسی بین‌النهرین، ۳(2)، 195-214. https://doi.org/10.22126/mps.2025.11664.1053
صالحی، هوشنگ؛ رضایی، علیرضا؛ ترابی، قاسم. (۱۴۰۴). «تنگناهای یک‌جانبه‌گرایی هژمونی آمریکا در خاورمیانه پس از ۱۱ سپتامبر». مطالعات سیاسی بین‌النهرین، ۴(1)، 1-37. https://doi.org/10.22126/mps.2025.12531.1075
قلی‌زاده، علی؛ میرنظامی، سید رضا. (۱۴۰۱). «مطالعۀ تطبیقی ابتکار جاده و کمربند چین با طرح مارشال آمریکا و طرح مولوتوف شوروی». مطالعات بین‌المللی، ۱۹(2)، ۷-۲۹. https://doi.org/10.22034/isj.2022.336078.1798
کمال‌یار، احمدجاوید؛ میرترابی، سعید؛ مدرس، محمدولی. (۱۴۰۳). «راهبرد مهار آمریکا و گسترش حضور بین‌المللی چین در قالب ابتکار کمربند و راه». پژوهش‌های روابط بین‌الملل، ۱۴(۴)، ۶۳-۸۸. https://doi.org/10.22034/irr.2025.491459.2635
محمدی، سپیده؛ صالحی، مختار. (۱۴۰۱). «اقتصاد سیاسی راه ابریشم جدید چین و وابستگی متقابل ایران». مطالعات روابط بین‌الملل، (58)، ۱۷۵-۱۹۶. https://sanad.iau.ir/journal/prb/Article/694879?jid=694879
میرترابی، سید سعید، کشوریان آزاد، محسن. (۱۴۰۳). «رقابت قدرت‌های بزرگ و واکنش ایالات متحده در برابر ابتکار راه ابریشم چین». تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 17(61)، ۱-۱۶. https://civilica.com/doc/2113864
نوده فراهانی، اسماعیل؛ نیازی، محمد؛ نوده فراهانی، امیر. (۱۴۰۱). «ایران، چین جدید و افق‌گشایی کمربند راه». مطالعات راهبردی فرهنگ، 2(1)، 151-180. https://doi.org/10.22083/scsj.2022.153317
یزدانی، عنایت‌الله؛ عبدی، مونا. (۱۴۰۰). «ابتکار کمربند-راه چین و منافع جمهوری اسلامی ایران». سیاست جهانی، 10(2)، ۸۷-۱۳۰. https://doi.org/10.22124/wp.2021.18822.2756
References
Adami, A., & Bakhshi, R. (2023). “Iran's position in the Belt and Road Initiative as China's soft power policy”. Soft Power Studies Quarterly, 13(1), 209-230. [In Persian]. https://www.spba.ir/article_174433.html
Afrasiaban, V., & Kouhkan, A. (2023). “Investigating the position of Iran's political economy in China's maritime silk road initiative”. Encyclopedia of Political Science, 4(10), 201-227. [In Persian]. https://epols.ir/digblog.php?p=71&ca
Ahadi, P. (2020). “China's Belt and Road strategy and the role of Iran's sphere of influence”. Journal of Political Sociology of Iran, 3(3), 994-1017. [In Persian]. https://doi.org/10.30510/psi.2022.324382.2948
Allison, G. (2017). “China vs. America: Managing the next clash of civilizations”. Foreign Affairs, 96(5). https://www.jstor.org/stable/44821871
Ashrafi, H., & Sheikh-Al-Islami, M. H. (2023). “The United States' approach to the Belt and Road Initiative in light of the U.S. grand strategy toward China (2013-2020)”. Studies of Countries, 1(1), 131-160. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jcountst.2023.91657
Baabood, A. (2024). “The geopolitics of economic development in the Middle East”. Carnegie Endowment for International Peace, 1-5. https://carnegieendowment.org
Behboodi-Nejad, G. (2022). “The Persian Gulf between the U.S. Indo-Pacific strategy and China's Belt and Road Initiative”. Foreign Policy Quarterly, 36(4), 145-174. [In Persian]. https://civilica.com/doc/2395572
Chatterjee, S. (2025). “Multilateral connectivity projects and geopolitical implications through transport corridors in the Middle East”. Saudi Journal of Humanities and Social Sciences, 10(12), 565-577. https://saudijournals.com/articles/12199
Chaziza, M. (2024). “The US-China rivalry in the Middle East: Confrontation or competitive coexistence”. Contemporary Review of the Middle East, 1–22. https://doi.org/10.1177/23477989241240899
Chen, J., Yang, X., Wang, M., & Su, M. (2023). “Evolution of China's interaction with Middle Eastern countries under the Belt and Road Initiative”. PLoS ONE, 18(11), 1-17. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0293426
Chiang, S. (2023, March 28). “U.S.-China tech rivalry will continue to put Chinese firms under intense scrutiny”. CNBC. https://www.cnbc.com/2023/03/29/us-china-techrivalry-will-put-chinese-firms-under-scrutiny.html
Christensen, T. (2021). “There will not be a new cold war: The limits of U.S.-Chinese competition”. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2021-03-24/there-will-not-benew-cold-war
Duan, X. (2025). “Challenging popular narratives: The course of power transition and Sino-US relations”. The Chinese Journal of International Politics, 18(2), 173–195. https://doi.org/10.1093/cjip/poaf002
Elveren, I. (2024). “Prospects and complexities of China-Iran relations, implications for the US, and regional & global repercussions”. CSAG Strategy Paper, 1-12. https://nesa-center.org
Galan, E., Leandro, F., & Duarte, P. (2023). The Palgrave handbook of globalization with Chinese characteristics: The case of the Belt and Road Initiative. Palgrave Macmillan. https://link.springer.com/book/10.1007/978-981-19-6700-9
Gholizadeh, A., & Mirnezami, S. R. (2022). “A comparative study of China's Belt and Road Initiative with the U.S. Marshall Plan and the Soviet Molotov Plan”. International Studies, 19(2), 7-29. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/isj.2022.336078.1798
Hajizadeh Quchan-Atiq, Z., Ahmadi-Nohadani, S., Faraji-Rad, A., & Mahkooei, H. (2021). “Geopolitical explanation of China's 'Belt and Road Initiative' and its impact on Iran-China relations”. Political Geography Research, 6(23), 138-156. [In Persian]. https://www.doi.org/10.22067/pg.2022.72586.1088
Kamal Yar, A. J., Mirtorabi, S., & Modares, M. V. (2024). “U.S. containment strategy and the expansion of China's international presence through the Belt and Road Initiative”. International Relations Research, 14(4), 63-88. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/irr.2025.491459.2635
Kastner, S., & Saunders, P. (2012). “Is China a status quo or revisionist state? Leadership travel as an empirical indicator of foreign policy priorities”. International Studies Quarterly, 56(1), 163-177. https://doi.org/10.1111/j.1468-2478.2011.00697.x
Ketchley, N., Anderson, M., & Sending, O. (2025). “The Chinese are coming! US think tanks and the Belt and Road Initiative in the Middle East and North Africa”. Taylor & Francis Online. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402390.2025.2418132
Kim, W., & Ortega, J. (2004). “Exploring puzzles in power-transition theory: Implications for Sino-U.S. relations”. Security Studies, 13(3), 143–170. https://doi.org/10.1080/09636410490914077
Koçakoğlu, M., Sevinç, M., & Cançelik, M. (2020). “China's capital export within the through of Belt and Road Initiative: A model application for Turkey”. SSRG International Journal of Economics and Management Studies, 7(2), 11. https://doi.org/10.14445/23939125/IJEMS-V7I2P103
Lebow, R. N., & Valentino, B. (2009). “Lost in transition: A critical analysis of power transition theory”. International Relations, 23(3), 389-410. https://doi.org/10.1177/0047117809340481
Lim, H. (2015). “How (dis)satisfied is China? A power transition theory perspective”. Journal of Contemporary China, 24(92), 280-297. https://doi.org/10.1080/10670564.2014.932160
Madani, S. (2022). “Beyond geopolitics: A geoeconomic perspective of China-Iran Belt and Road Initiative relations”. Uluslararasi Iliskiler, 19(74), 53–72. https://www.jstor.org/stable/27130876
Middle East Council on Global Affairs. (2024). The Belt and Road Initiative ten years on: China and the Middle East in a changing geopolitical landscape. https://mecouncil.org
Minghao, Z. (2026, April 14). “The Iranian conflict and US-China power play”. Valdai Discussion Club. https://valdaiclub.com/a/highlights/the-iranian-conflict-and-us-china-power-play
Mirtorabi, S. S., & Keshavarian-Azad, M. (2024). “Great power competition and the U.S. response to China's silk road initiative”. Political and International Research Journal, 17(61), 1-16. [In Persian]. https://civilica.com/doc/2113864
Mohammadi, S., & Salehi, M. (2022). “The political economy of China's new silk road and Iran's interdependence”. International Relations Studies, (58), 175-196. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/journal/prb/Article/694879?jid=694879
Nedopil Wang, C. (2025). “China Belt and Road Initiative (BRI) investment report 2024”. Green Finance & Development Center. https://greenfdc.org/china-belt-and-road-initiative-bri-investment-report-2024
Nodeh Farahani, E., Niyazi, M., & Nodeh Farahani, A. (2022). “Iran, new China, and the opening up of the Belt-Way”. Strategic Culture Studies, 2(1), 151-180. [In Persian]. https://doi.org/10.22083/scsj.2022.153317
Organski, A. (1958). World politics. Alfred A. Knopf.
Osiewicz, P. (2018). “The Belt and Road Initiative (BRI): Implications for Iran-China relations”. Przegląd Strategiczny, 11, 221-232. https://doi.org/10.14746/ps.2018.1.16
Rachman, G. (2020). “A new cold war: Trump, Xi and the escalating US-China confrontation”. Financial Times. https://www.ft.com/content/7b809c6a-f733-46f5-a312-9152aed28172
Raji, M. H., Gohari Moghaddam, A., Shakeri, M., & Koushki, M. (2025). “Understanding the Biden Administration's 'hybrid containment' strategy towards Iran”. Strategic Studies Quarterly, 27(4), 143-176. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/srq.2024.493080.4220
Rezaei, A. A., Rafie, H., & Rafie, A. (2022). “The rise of the Taliban and the future of China's Belt and Road Initiative within the framework of hegemonic theory”. Applied Politics, 4(1), 91-113. [In Persian]. https://doi.org/AP-2207-1049(R1)
Saleh, A., & Yazdanshenas, Z. (2023). “China-Iran strategic partnership and the future of US hegemony in the Persian Gulf region”. British Journal of Middle Eastern Studies, 51, 377-400. https://doi.org/10.1080/13530194.2023.2215188
Salehi, H., Rezaei, A., & Torabi, Q. (2025). “Challenges of hegemonicism of the United States of America in the Middle East after September 11”. Mesopotamian Political Studies, 4(1), 1-37. [In Persian]. https://doi.org/10.22126/mps.2025.12531.1075
Shehu, E. (2021). United States and China power transition in the Middle East: The cases of the Kingdom of Saudi Arabia and Islamic Republic of Iran. Master's thesis, Università Ca' Foscari Venezia. https://unitesi.unive.it/handle/20.500.14247/9398
Shuja Uddin, S., Aurangzeb, M., Khan, M., & Khan, A. T. (2025). “China's Belt and Road Initiative in the Middle East: Energy security, strategic realignment, and geopolitical implications”. Advance Social Science Archive Journal, 4(1), 4604–4612. https://doi.org/10.5281/zenodo.17560881
Sidło, K. (2020). “The role of China in the Middle East and North Africa (MENA): Beyond economic interests?” European Institute of the Mediterranean, 1-122. https://www.iemed.org/publication
Simonov, M. (2025). “The Belt and Road Initiative and Partnership for Global Infrastructure and Investment: Comparison and current status”. Asia and the Global Economy, 5(1), 100106. https://doi.org/10.1016/j.aglobe.2025.100106
Souri, H., Keyvan, H., & Ranjbar, Q. (2024). “The geopolitical region of the Persian Gulf and China's soft balancing policy against the United States”. Mesopotamian Political Studies, 3(2), 195-214. [In Persian]. https://doi.org/10.22126/mps.2025.11664.1053
Tammen, R., Kugler, J., & Lemke, D. (2000). Power transitions: Strategies for the 21st century. CQ Press.
Tammen, R., Kugler, J., & Lemke, D. (2011). Power transition theory. Trans Research Consortium. https://static1.squarespace.com/static/576ef1a0be65941edd80fcf7/t/578d56e22e69cfb%20b1192c4cf/1468880611440
Watanabe, L. (2019). “The Middle East and China's Belt and Road Initiative” (CSS Analyses in Security Policy, No. 254). Centre for Security Studies. https://css.ethz.ch/en/center/CSS-news/2019/12/der-nahe-osten-und-chinas-neue-seidenstrasse.html
Yazdani, E., & Abdi, M. (2021). “China's Belt and Road Initiative and the interests of the Islamic Republic of Iran”. World Politics Quarterly, 10(2), 87-130. [In Persian]. https://doi.org/10.22124/wp.2021.18822.2756
Yazdanshenas, Z. (2024). “China's growing role in the Middle East”. In Friedrich-Ebert-Stiftung. https://collections.fes.de/publikationen/content/titleinfo/1571439
Zhangxu, Y. (2023). “Cooperation between China and Eastern Mediterranean countries in the context of the Belt and Road Initiative: Opportunities and challenges”. BRIQ Belt & Road Initiative Quarterly, 4(2), 62-77. https://briqjournal.com
Zhao, S. (2022). “The US-China rivalry in the emerging bipolar world: Hostility, alignment, and power balance”. Journal of Contemporary China, 31(134), 169–185. https://doi.org/10.1080/10670564.2021.1945733

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 21 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری: 18 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش: 16 شهریور 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار