بررسی جنبش مزدکیه در چارچوب الگوی کیهان شناسی ایران

قزلسفلی, محمدتقی; شریفی, علیرضا

doi:10.22126/mps.2025.12709.1087

بررسی جنبش مزدکیه در چارچوب الگوی کیهان شناسی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

² کارشناسی ارشد گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

10.22126/mps.2025.12709.1087

چکیده

جنبش مزدکیه، یکی از پدیده‌های مهم و مناقشه‌برانگیز تاریخ ایران عصر ساسانی است که هم از منظر اجتماعی و اقتصادی و هم از جهت مشروعیت‌زدایی از نظم کیهان‌شناختی زرتشتی، نقشی اساسی در تحولات آن دوره ایفا کرده است. این مقاله با رویکردی انتقادی و تحلیلی، می‌پرسد در بستر کیهان‌شناسی ایرانی، چه نقدی بر آموزه‌های مزدکیه وارد است؟ در پاسخ، نشان داده می‌شود که اندیشه‌های وی و پیروانش در تقابل بنیادین با مفاهیمی چون «اشه» (نظم کیهانی) و «فرّه کیانی» قرار داشته‌اند. مزدک با ترویج ایده‌هایی چون اشتراک اموال و زنان، ساختار خانواده، مالکیت و نظام طبقاتی را تضعیف و نظم اجتماعی و دینی زمانه را با چالش جدی مواجه کرد. اگرچه در نگاه نخست، آموزه‌های مزدک در حمایت از محرومان و توده‌های فرودست تفسیر می‌شود، اما در عمل، این جنبش به فروپاشی هنجارهای دیرپای جامعه، بی‌ثباتی سیاسی و اخلاقی، و تضعیف نهادهای مشروعیت‌بخش منجر شد. جنبش مزدکیه نه صرفاً خواهان عدالت اقتصادی، بلکه تجدیدنظر رادیکال در بنیان‌های دینی و فلسفی جامعه ایرانی بود. آموزه‌های او وحدت معنوی جامعه، ساختار سلسله‌مراتبی قدرت و مرزهای اخلاقی سنتی را درهم شکست. سرکوب شدید این جنبش توسط خسرو انوشیروان، نه فقط اقدامی سیاسی، بلکه در چارچوب کیهان‌شناسی ایرانی، تلاشی برای بازگرداندن نظم مقدس و حفظ کیان دولت ساسانی تلقی شد. واکاوی اسناد تاریخی و تحلیل نگرش اندیشمندان متأخر نشان می‌دهد که بسیاری از مخالفت‌ها با مزدک، نه از سر تعصب طبقاتی، بلکه در دفاع از انسجام اجتماعی، تقدس نهاد خانواده و تداوم مشروعیت دینی-سیاسی صورت گرفت. مقاله حاضر با عبور از خوانش‌های ساده‌انگارانه، تصویری واقع‌بینانه و چندلایه از ماهیت، انگیزه‌ها و پیامدهای جنبش مزدکیه ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد چرا آموزه‌های مزدک در چشم نظام ساسانی نه اصلاح‌طلبانه، بلکه نوعی هرج‌ومرج تلقی شد و سرنوشتی سخت برای او و پیروانش رقم زد.

کلیدواژه‌ها

مراجع

آقایی، سید مجتبی. (1380). «مزدک؛ اصلاح‌طلبی و فروپاشی». هفت آسمان، 3(12-13)، 131-168. https://haftasman.urd.ac.ir/article_73478.html

ابن‌اثیر، علی بن محمد. (1371). الکامل فی التاریخ، ترجمۀ عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، تهران: مؤسسۀ مطبوعات علمی.

احمدوند، شجاع؛ اسلامی، روح‌الله. (1396). اندیشۀ سیاسی در ایران باستان، تهران: سمت.

احمدوند، شجاع؛ بردبار، احمدرضا. (1395). «فیلسوف‌شاه افلاطونی و شاه آرمانی در ایران باستان». پژوهش‌های راهبردی سیاست، 5(18)، 9-33. https://doi.org/10.22054/qpss.2016.6796

اسماعیل‌پور، ابوالقاسم؛ مهرافروز، ناهید. (1392). «بررسی آرای تاریخ یعقوبی در باب مانی و مانویت». پژوهش‌نامۀ تاریخ، 6(2)، 21-36. https://hlit.sbu.ac.ir/article_98783.html

اکبری، محمدرضا. (۱۳۸۷). جنبش مزدک و تأثیر آن بر تحولات اجتماعی ایران دورۀ ساسانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

باوندپور، محمدرضا؛ یوسف‌جمالی، محمدکریم؛ جدیدی، ناصر؛ اعرابی هاشمی، شکوه‌السادات. (1401). «بررسی تطبیقی آموزه‌ها و کارکردهای اجتماعی و سیاسی دو آیین مهر و زرتشت». پژوهش‌نامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(12)، 2002-2018. https://jou.spsiran.ir/article_158302.html

بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. (۱۳۴۱). تاریخ بلعمی، به کوشش محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات زوار.

بهرامان، فرخ‌مرد. (1391). مادیان هزار دادستان، ترجمه و تحقیق سعید عریان، تهران: انتشارات علمی.

پولادی، کمال. (1397). در سودای نظام داد، جهان‌شناسی ایرانی و اندیشۀ سیاسی، تهران: نشر مرکز.

ثعالبی، عبدالملک بن محمد. (۱۳85). غررالسیر و مکارم‌الاخلاق، ترجمۀ بدرالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

حکیمی‌فر، خلیل؛ اسکندری، حمید. (1400). «اصل بنیادین اشه خاستگاه تعالیم اخلاقی ایرانیان باستان». پژوهش‌های اخلاقی، 11(4)، 35-60. https://www.magiran.com/p2278322

حیدری، احمد. (1397). «چگونگی به قدرت رسیدن داریوش و کشته شدن کوروش، کمبوجیه و بردیا». پژوهش‌نامۀ تاریخ، 13(50) 87-98. https://journals.iau.ir/article_546221.pdf

خلیلی، مژگان؛ کلباسی اشتری، حسین. (1395). «وجه وجودی شر در آثار مانی: تبیین و سنجش». پژوهش‌نامۀ الهیات تطبیقی، 7(16)، 19-36. https://coth.ui.ac.ir/article_20767.html

خواندمیر، غیاث‌الدین بن حمام‌الدین. (1380). تاریخ حبیب‌السیر، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.

دریایی، تورج. (1398). عدالت اجتماعی در ایران باستان، تهران: نشر نی.

دکره، فرانسوا. (1380). مانی و سنت مانوی، ترجمۀ عباس باقری، تهران: فرزان روز.

دینوری، ابوحنیفه. (1384). اخبارالطوال، ترجمه و تحقیق غلامرضا طباطبایی‌مجرد، تهران: نشر نی.

ذوالفقاریان، فاطمه. (۱۴۰۱). «پدیدارشناسی سیاسی دیوان حافظ در بستر سازه‌های معنایی خرد مزدایی باستان». سیاست‌پژوهی اسلامی ایرانی، ۱(1)1-24. https://journals.iau.ir/article_691818.html

رضایی‌راد، محمد. (1378). مبانی اندیشۀ سیاسی در خرد مزدایی (اندیشۀ سیاسی در ایران پیش از اسلام). تهران: طرح نو.

رواسانی، شاپور. (1390). نهضت‌های اجتماعی عدالت‌خواهانه در ایران، تهران: چاپخش.

روانان، داوود؛ جلیلیان، شهرام. (1394). «شخصیت مزدک در متون اسلامی». جندی‌شاپور، 1(2)111- 122. http://noo.rs/19xbZ

زرین‌کوب، عبدالحسین. (1373) دو قرن سکوت، تهران: سخن.

سلیمان‌نژاد، فرهاد. (1403). شاهنشاهی‌های جهان‌روا: تأملاتی دربارۀ مناسبات دین و دولت در ایران پیش از اسلام، تهران: نشر اگر.

سونگ یو، دال. (1387). «کیهان‌شناسی ایرانی». نامۀ انجمن، 32، 51-68. http://noo.rs/HS9gB

شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1380). الملل والنحل، ترجمۀ محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: مؤسسۀ انتشارات علمی.

شهریاری، پرویز. (1387). «مزدک و اندیشۀ برابرخواهی در زمان ساسانیان». چیستا، 26(1)، 3-4. http://noo.rs/17dDt

صیامیان، زهیر؛ ماخانی، سعید؛ ماخانی، محمدجلال. (1396). «مبانی کیهان‌شناختی اندیشۀ سیاسی ایرانشهر با تأکید بر منابع زرتشتی». پژوهش‌نامۀ مطالعات تاریخ فرهنگی، 8(31) ، 107-128. https://www.chistorys.ir/article_205287.html

طبری، محمد بن جریر. (1376). تاریخ طبری. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.

غلامی، صبا؛ مهرآفرین، رضا. (1399). «فره ایزدی: اسطوره‌ای در خدمت سلطه (بر پایۀ اندیشه سلطۀ کاریزماتیک ماکس وبر)». مطالعات ایران‌شناسی، 6(2) 103-122. https://is.iranology.ir/article_710783.html

فاضلی، محمدتقی؛ مقدس‌جعفری، محمدحسن. (۱۳۹۱). «تحلیل شخصیت مزدک و نهضت مزدکیه». پژوهش‌نامۀ تاریخ، 8(29) 1-20. https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/942674/FullText

فردوسی، ابوالقاسم. (1375). شاهنامه، به تصحیح ژول مول، کتاب یکم، تهران: علمی و فرهنگی.

قائم‌مقامی، محسن؛ محمودآبادی، سید اصغر. (1388). «خویشکاری در اساطیر ایرانی». پژوهش‌نامۀ تاریخ ایران، 2(4)، 159-180. https://irhj.sbu.ac.ir/article_94405.html

قدیانی، عباس. (1384). تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران در دورۀ ساسانیان، تهران: انتشارات مکتوب.

قزلسفلی، محمدتقی؛ نوریان دهکردی، نگین. (1398). «عقل جهانداری در اندیشۀ ایرانشهری؛ مقایسۀ نامۀ تنسر و سیاست‌نامۀ خواجه نظام‌الملک». علوم سیاسـی، 22(86) 121-146. https://psq.bou.ac.ir/article_67723.html

کریستن‌سن، آرتور. (1366). ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.

کریستن‌سن، آرتور. (1374). سلطنت قباد و ظهور مزدک، تهران: چاپ افست گلشن.

مشیری، منیژه. (1393). فراز و فرود مکتب‌های فکری در ایران باستان، تهران: خجسته.

معتمدی، نصرالله. (1374). «بردیا یا گئومات». پژوهش‌نامۀ میراث فرهنگی، 14، 1-14. https://ensani.ir/fa/article/download/290831

منتظری، سید سعیدرضا؛ نژادان، جاسم‌علی. (1393). «بررسی تطبیقی افکار و اندیشه‌های مزدک و کارل مارکس». هفت آسمان، 16(61-62)، 125-154. https://haftasman.urd.ac.ir/article_66694.html

مهرآبادی، محمدهادی. (1386). تاریخ ایران از آغاز تا پایان ساسانیان، تهران: مهتاب.

نراقی، علی‌اصغر. (1380). مزدک، مردی که می‌خواست دنیا را تغییر دهد، تهران: طرح نو.

نصیری‌حامد، رضا. (1387). «نقش اشه در ساماندهی و نظم‌دهی سیاسی کشور». اطلاعات سیاسی-اقتصادی، 247-248، 122-133. http://noo.rs/uomu3

نظام‌الملک، حسن بن علی. (1364). سیاست‌نامه (سیرالملوک)، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی.

نفیسی، سعید. (1383). تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: اساطیر.

References

Aghaee, S. M. (2002). “Mazdak; Reform and collapse”. Journal of Seven Heavens, 3(12-13), 131-168. [In Persian]. https://haftasman.urd.ac.ir/article_73478.html?lang=en

Ahmadvand, S. & Bordbar, A. R. (2016). “Effects of the Ancient Iranian Ideal-Kingship Theory on Plato’s Philosopher King”. Political Strategic Studies, 5(18), 9-33. [In Persian]. https://doi.org/10.22054/qpss.2016.6796

Ahmadvand, Sh. & Eslami, R. (2017). Political Thought in Ancient Iran, Tehran: SAMT. [In Persian].

Akbari, M. R. (2008). The Mazdak Movement and Its Impact on Social Transformations in Sasanian Iran, Tehran: University of Tehran Press. [In Persian].

Bahraman, F. (2012). Madian-e Hezar Dadestan, translated and researched by Saeed Orian, Tehran: Elmi Pub. [In Persian].

Bal‘ami, A. M. M. (1962). Tarikh-e Bal‘ami, edited by Mohammad-Taqi Bahar & Mohammad Parvin Gonabadi, Tehran: Zavar Pub. [In Persian].

Bavadpour, M. R.; Yousef Jamali, M. K.; Jadidi, N. & Arabihashemi, Sh. S‪. (2022). “A comparative study of the teachings and social and political functions of the two religions of Mehr and Zoroaster”. Political Sociology of Iran, 5(12), 2002-2018. [In Persian]. https://jou.spsiran.ir/article_158302.html?lang=en

Boyce, M. (1979). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge.

Christensen, A. (1987). Iran during the Sasanian Period, translated by Rashid Yasemi, Tehran: Amir Kabir. [In Persian].

Christensen, A. (1995). The Reign of Qobad and the Rise of Mazdak, Tehran: Golshan Offset Publishing. [In Persian].

Crone, P. (1991). “Kavad’s Heresy and Mazdak’s Revolt”. Iran, 29, Published by the British Institute of Persian Studies.

Daryaee, T. (2014). Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire, London: I. B. Tauris.

Daryaee, T. (2019). Social Justice in Ancient Iran, Tehran: Ney Pub. [In Persian].

Decret, F. (2001). Mani and the Manichaean Tradition, translated by Abbas Bagheri, Tehran: Farzan-e Rooz Pub. [In Persian].

Dinawari, A. H. (2005). Akhbar al-Tiwal, translated and researched by Gholamreza Tabatabaei Mojarad, Tehran: Ney Pub. [In Persian].

Esmaeilpour, A. & Mehrafrooz, N. (2013). “A Study of the Views of Tarikh al-Ya'qubi on Mani and Manichaeism”. Journal of History of Literature, 6(2), 21-36. [In Persian]. https://hlit.sbu.ac.ir/article_98783.html?lang=en

Fazeli, M. T. & Moqaddas Jafari, M. H. (2012). “Analysis of Mazdak’s Personality and the Mazdakite Movement”. Historical Research Quarterly, 8(29) 1-20. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/942674/FullText

Ferdowsi, A. (1996). Shahnameh, Vol. I, Tehran: Scientific and Cultural Pub. [In Persian].

Frye, R. N. (1973). The Heritage of Persia, New York: Mentor Books.

Ghadiani, A. (2005). History, Culture, and Civilization of Iran in the Sasanian Era, Tehran: Maktub Pub. [In Persian].

Ghaemmaghami, M. & Mahmoudabadi, S. A. (2009). “Duty in Iranian Myths”. Iranian History Research Journal, 2(4), 159-180. [In Persian]. https://irhj.sbu.ac.ir/article_94405.html

Ghezelsofla, M. T. & Nooryan Dehkordi, N. (2019). “Rational intellect in Iranshahri’s thought; comparing Tanassor to Siyasatnameh”. Political Science, 22(86), 121-146. [In Persian]. https://psq.bou.ac.ir/article_67723.html?lang=en

Gholami, S. & Mehrafarin, R. (2020). “Divine Glory: A Myth in the Service of Domination (Based on Max Weber’s Theory of Charismatic Authority).” Iranology Studies Journal, 6(2), 103-122. [In Persian]. https://is.iranology.ir/article_710783.html

Hakimifar, Kh. & Eskandari, H. (2021). “The Fundamental Principle of Asha: The Origin of Ethical Teachings of Ancient Iranians.” Journal of Ethical Research, 11(4), 35-60. [In Persian]. https://www.magiran.com/p2278322

Heydari, A. (2018). “How Darius Came to Power and the Death of Cyrus, Cambyses, and Bardiya”. Historical Research Journal, 13(50), 87-98. [In Persian]. https://journals.iau.ir/article_546221_5e8cf103c8f4d02ef94097d23318ca08.pdf

Ibn al-Athir. (1992). Al-Kamil fi al-Tarikh, translated by Abbas Khalili & Abolqasem Halat, Tehran: Institute of Scientific Pub. [In Persian].

Khalili, M. & Kalbasi Ashtari, H. (2016). “The Ontological Aspect of Evil in Mani’s Works: Explanation and Evaluation”. Comparative Theology Research Journal, 7(16), 19–36. [In Persian]. https://coth.ui.ac.ir/article_20767.html

Khandmir, G. D. (2001). Tarikh-e Habib al-Siyar, Tehran: Khayyam Pub. [In Persian].

Mehrabadi, M. H. (2007). History of Iran from the Beginning to the End of the Sasanian Era, Tehran: Mahtab Pub. [In Persian].

Montazeri, S. S. R. & Nezhadan, J. A. (2014). “A Comparative Study of the Thoughts and Ideas of Mazdak and Karl Marx”. Haft Asman Journal, 16(61–62), 125–154. [In Persian]. https://haftasman.urd.ac.ir/article_66694.html

Moshiri, M. (2014). Rise and Fall of Intellectual Schools in Ancient Iran, Tehran: Khoshesteh Pub. [In Persian].

Motamedi, N. (1995). “Bardiya or Gaumata”. Cultural Heritage Research Journal, 14, 1-14. [In Persian]. https://ensani.ir/fa/article/download/290831

Nafisi, S. (2004). History of Iranian Civilization in the Sasanian Era, Tehran: Asatir Pub. [In Persian].

Naraqi, A. A. (2001). Mazdak: The Man Who Wanted to Change the World, Tehran: Tarh-e No Pub. [In Persian].

Nasiri Hamed, R. (2008). “The Role of Asha in Organizing and Regulating the Political Order of the Country”. Political-Economic Information Journal, 247&248, 122-133. [In Persian]. http://noo.rs/uomu3

Nizam al-Mulk, H. A. (1985). Siyasatnama (Siyar al-Muluk), edited by Hubert Darke, Tehran: Scientific and Cultural Pub. [In Persian].

Pouladi, K. (2018). In Pursuit of the Order of Justice: Iranian Cosmology and Political Thought, Tehran: Markaz. [In Persian].

Ravanan, D, & Jalilian, Sh. (2015). “The Character of Mazdak in Islamic Texts”. Jundishapur Journal, 1(2), 111-122. [In Persian]. http://noo.rs/19xbZ

Ravasani, Sh. (2011). Social Justice Movements in Iran, Tehran: Chapakhsh Pub. [In Persian].

Rezaee Rad, M. (2000). Foundations of Political Thought in Mazdean Wisdom (Foundations of Political Thought in Pre-Islamic Iran), Tehran: Tarh-e No Pub. [In Persian].

Shahrastani, M. A. K. (2001). Al-Milal wa al-Nihal, translated by Mohammad Taqi Daneshpajouh, Tehran: Scientific Publishing Institute. [In Persian].

Shahriari, P. (2008). “Mazdak and the Egalitarian Thought in the Sasanian Era”. Chista, 26(1), 3-4. [In Persian]. http://noo.rs/17dDt

Siamian, Z.; Makhani, S. & Makhani, M. J. (2017). “Cosmological Foundations of Iranshahr Political Thought with Emphasis on Zoroastrian Sources”. Cultural History Studies Quarterly, 8(31), 107–128. [In Persian]. https://www.chistorys.ir/article_205287.html

Solaymannejad, F. (2024). Universal Empires: Reflections on the Relationship between Religion and State in Pre-Islamic Iran, Tehran: Agar Pub. [In Persian].

Song Yu, D. (2008). “Iranian Cosmology.” Nameh-ye Anjoman Journal, 32, 51-68. [In Persian]. http://noo.rs/HS9gB

Tabari, M. J. (1997). Tarikh al-Tabari, translated by Abolqasem Payandeh, Tehran: Asatir Pub. [In Persian].

Tha‘alibi, A. M. (2006). Ghurar al-Siyar wa Makarim al-Akhlaq, translated by Badr al-Din Khorramshahi, Tehran: Elmi va Farhangi Pub. [In Persian].

Zarrinkoub, A. H. (1994). Two Centuries of Silence, Tehran: Sokhan Pub. [In Persian].

Zolfagharyan, F. (2022). “Political Phenomenology of Hafez’s Divan in the Context of Ancient Mazdean Semantic Structures of Wisdom”. Islamic-Iranian Political Research Quarterly, 1(1), 25–48. [In Persian]. https://journals.iau.ir/article_691818.html